लेखक: गुलाबी संवाद

नेपाली समाजमा यौन, यौनिकता, प्रजजन स्वास्थ्य र यसका अधिकारको छलफल संकोचको विषय मानिन्छ । यस्ता विषयलाई शारिरिक सम्बन्धको रुपमा मात्रै बुझ्ने प्रचलन छ । विद्यालय र सार्वजनिक वृत्तमा यस्ता विषयमा उचित शिक्षण र पर्याप्त छलफल भईरहेको देखिन्न । यस्ता विषयलाई सकभर पन्छाउने शैली अभिभावकहरूमा पनि उत्तिकै छ । त्यसैले बालबच्चा र किशोर अवस्थाका व्यक्तिहरु यस्ता विषयमा अनेकन खुल्दुली, भ्रम र गलत बुझाईसँगै हुर्किरहेका देखिन्छ ।

यौनसँग सम्बन्धित विषयहरू उमेर पुगेपछि आफै जानिने कुरा हो भन्ने सामाजिक बुझाई व्याप्त छ । कसैले यस्ता विषयमाथि सार्वजनिक बहस सुरु गर्न खोज्यो भने त्यसलाई सामाजिक मर्यादा र आचरण बाहिरको क्रियाकलाप भन्दै निरुत्साहित पार्ने गरिन्छ । यस्ता सामाजिक अभ्यासका कारण यौन तथा यौनिकता र प्रजनन स्वास्थ्यबारे अनेकन भ्रमहरू हुर्किरहेका छन् ।

यसरी पाठ्यक्रम र सार्वजनिक बृतका बहसहरुमा यि विषयहरुको अभाव भएपनि डिजिटल प्ल्याटफर्ममा यस्ता विषयबारे अनेकन सामग्री (भिडियो, फोटो, सूचना, चित्र, आदि) भेटिन्छन् । इन्टरनेटको उपलब्धतासँगै यौनिकता सम्बन्धि सामाग्रीहरु माथिको पँहुच सहज हुन थालेको छ जुन इन्टरनेट बाहिरको दुनियाँमा त्यति सजिलोसँग भेट्न सकिदैन । यद्यपी ती सामाग्रीहरु केलाउदा अनैतीक तवरले उत्पादन र प्रकाशन गरिएका, यौन सकरात्मकता र शारिरीक विविधताको कमी भेटिन्छ । र उपलब्ध सामाग्रीहरु कसरी खोज्ने वा पँहुच राख्ने भन्ने पनि धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ । त्यस्तै यी सामग्रीहरूले भ्रम, अधुरा र अपुरा बुझाईहरू फैलाईरहेका छन् वा छैनन् भन्नेबारे निकै सिमित अध्ययन र छलफल भइरहेका छन् जसले विभिन्न उमेर, लिंग, यौनिक अभिमुखीकरण भएका व्यक्ति, यौनिक हिंसाको इतिहास र मानसिक स्वास्थ्यमा पारेको वा पार्नसक्ने असर जस्ता यावत् कुराहरुलाई भने समेट्न सकेको छैन ।

यस्तो परिस्थितीमा डिजिटल थलोमा धेरै अन्तराष्ट्रिय र नेपाल भित्रकै संघ संस्था, व्यक्ति वा अभियानहरु जस्तैएजेन्टस् अफ इश्क, क्रिया, योशान संचालनमा आएका छन् । जसले यौन र यौनिकता सम्बन्धी विषयमा खुलेर गफ गर्न र सिकाइ आदान प्रदान गर्ने वातावरण तयार गरेको छ । यहि क्रममा गुलाबी संवाद: अ टिनएज टकले संस्थागत रुपमा बालबच्चा, किशोर अवस्थाका व्यक्ति अभिभावक र सरोकारवालाहरूलाई खुला छलफलमा जोड्ने प्रयत्न सुरु गरेको छ । परम्परागत सार्वजनिक संचारका माध्यमहरू खर्चिलो हुने, त्यस्ता माध्यममा सबैको पहुँच नहुने र गोप्य मानिने यस्ता विषयको छलफलमा सबै खुला रूपमा जोडिन इन्कार गर्ने परिस्थितीमा गुलाबी संवादले डिजिटल प्ल्याटफर्म मार्फत नै यस्ता विषयको संस्थागत छलफल सुरु गरेको छ ।  छलफलको सुरुवातमा जोडिनुअघि हामी बालबालिका तथा किशोरकिशोरीसँग सरोकार राख्ने रेडियो कार्यक्रम साथीसँग मनका कुरामा आवद्ध थियौँ । सोही क्रममा हामीले कैयन जिल्लाका ग्रामिणदेखि शहरी भेगमा धेरै बाल र किशोर उमेर समूहका व्यक्तिहरुसँग प्रत्यक्ष भेट्ने, कुराकानी तथा संवाद गर्ने अवसर पायौँ ।

२०७६ को अन्त्यतिर इलाम र झापाका केहि विद्यालयमा हामीले किशोर उमेर समूहका विभिन्न विषय माथि स्कुले विद्यार्थीहरूसँग छलफल गरेका थियौँ । सोहि क्रममा झापाको एउटा विद्यालयमा हामीले असल र गलत छुवाईको बारेमा बुझाउँदै यौन दुव्र्यवहार सम्बन्धी कुराकानी गर्दा कक्षामा सहभागी छात्र विद्यार्थीहरूले हामीलाई नै बुली गर्नुका साथै उनीहरूले बुझेर वा नबुझेर आफ्ना कक्षाका केटी साथीहरूलाई गर्दै आएका दुव्र्यवहारका घटनालाई स्वभाविक र रमाइलोको रूपमा लिएका थिए । उनीहरुको बाल तथा किशोर मनोभावनालाई बुझ्दै जाँदा अन्य विषयहरू भन्दा यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यका विषयमा परम्परागत दृष्टिकोणका कारण त्यस्ता बुझाई हावी भएको हामीले महशुस गरेका थियौँ । यसैगरी, दैलेखको एउटा विद्यालयमा यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकारका विषयमा कुराकानी गर्न खोज्दा विद्यालयको शिक्षकले नै यौनको विषयमा बोल्न तपाईँहरूलाई लाज लाग्दैन भनेर हाम्रो परिवारको समेत चरित्र माथि प्रश्न उठाउने प्रयास गर्नुभएको थियो । त्यत्तिमात्रै नभई, आफ्ना स्कुलमा अध्ययन गरिरहेका बालसमूहलाई आफुहरूले यस्ता कुराहरू सिकाउन नसक्ने भन्दै बरु अन्य विषवस्तुमा नै छलफल गर्न सुझाउनुभएको थियो । यसले हाम्रो समाजमा मोरल पुलिसिङ्ग कति व्यापक छ भन्ने देखाउँछ जसका कारण पनि यौन र यौनिकता जस्ता विषयबारे खुला छलफल हुन गाह्रो छ ।

तर जब हामीले कक्षामा सहभागी भएर विद्यार्थीहरूसँग के विषयमा हामीले छलफल गर्न मन छ भनेर सोध्यौ तब, अघि सरसँग डिस्कस भएको विषयमा कुरा गर्नुस् भनेर प्रतिक्रिया पायौं । त्यसपछि सञ्चालन गरिएको १ घण्टा लामो छलफलले यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकारको विषयमा हाम्रा विद्यालयहरूले समेत स्वस्थ छलफल गर्न नसकेको पायौँ । साथै, उक्त विषयमा पाठ्यक्रममा उपलब्ध सामग्री समेत पर्याप्त नभएको महशुस भयो । प्रशस्त छलफलको अभावमा यस्ता विषयबारे अनेकन भ्रमहरू, अनेकन अन्धविश्वासहरू पनि फैलिरहेको हामीले पायौँ ।

यौन तथा यौनिकता र प्रजजन स्वास्थ्यबारे विद्यमान खुला छलफलको कमीलाई कम गर्न हामीले डिजिटल प्ल्याटफर्म छानेका छौँ । जस अन्र्तगत हामीले साप्ताहिक रुपमा पडकास्ट सिरिज, गुलाबी संवाद: अ टिनएज टक सुरु गरेका छौँ । जहाँ यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य र अधिकारभित्र पर्ने विभिन्न पक्ष र विषयलाई सूक्ष्म रूपमा विभिन्न अंकमा क्रमश समेटिन्छ । अभिभावक, शिक्षक, बाल तथा किशोर समूह, सरोकारवाला व्यक्ति तथा संघसंस्थासँगका छलफल विभिन्न श्रृंखलाहरूमा जोड्दै जाने र उठेका विषय सम्बन्धित विषयविज्ञहरूको कुराकानीलाई पनि हामीले अनौपचारिक शैलीमा कार्यक्रममा समेट्दै आईरहेका छौँ । कार्यक्रममा हामीले मुख्यतः किशोरावस्थामा आउने परिवर्तन, यौन जिज्ञासा, हस्तमैथुन, महिनावारी, प्रजनन स्वास्थ्य, यौन र यौनिकता, यौनजन्य संक्रमण र त्यसका लक्षण तथा बच्ने उपाय, यौन दुव्र्यवहार र इन्टरनेटको माध्यमबाट हुने दुव्र्यबहार तथा त्यसले बाल तथा किशोर समूहमाथि पार्ने शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक र मनोसामाजिक समस्या, साइबर अपराध र कानुनी उपचार लगायतका विषयमा छलफल गरिरहेका छौँ । १५ मिनेट लामो पडकास्ट सिरिज, हाल अनलाइन प्ल्याटफर्म anchor.com सँगै देशभरका विभिन्न ३० वटा स्थानीय रेडियाबाट प्रशारण भइरहेको छ ।

 

many search bars including various questions around sexual and reproducive health

हामीले उठाएका विषयबारे खुला छलफल होस भनेर हामीले नेपालभित्र व्यापक प्रयोगमा आएका सामाजिक संजाल फेसबुक, ट्विटर, ईन्स्टाग्राम, टिकटकदेखि यूट्युबमा आधिकारिक अकाउन्ट खोलेका छौँ । ति अकाउन्टमार्फत हामीले उत्पादन गरेका डिजिटल सामग्रीको प्रचारप्रसार मात्रै गरिरहेका छैनौँ, हामीले उठाउने विषयवस्तुमा धेरैभन्दा धेरैले बहस गरुन भनेर पनि प्रयत्न गरिरहेका छौँ । बहसमा जोडिन खोज्नेहरूलाई प्रोत्साहित गर्न उनीहरूलाई परिचय सहित वा परिचय सार्वजनिक नर्गने सर्तमा पनि जोडिन आग्रह गर्ने गर्दछौं ।

सामाजिक संजालमा जो कसैले खुला कमेन्ट गर्न सकुन् वा च्याट रुममा आफ्ना जिज्ञासा, प्रश्न वा खुल्दुलीहरू साट्न सकुन अथवा ईमेल मार्फत उनीहरू जोडिन सकुन भन्नेमा हामी प्रयत्नरत छौँ ।

अनलाइन प्ल्याटफर्म नै किन त ?

संयुक्त राष्ट्र संघले ईन्टरनेटको पहुँचलाई आधारभुत मानवअधिकारको रूपमा अथ्र्याएको छ । त्यस्तै नेपालमा पनि ईन्टरनेटको व्यापक पहुँच र बिस्तार भईरहेको देखिन्छ । ग्लोबल वेव ईन्डेक्सले नेपालमा १०.२१ मिलियन इन्टरनेट प्रयोगकर्ता रहेको, र सन् २०१९ को दाँजोमा सन् २०२० मा इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको संख्या १३ सय १५ हजारले बढेको देखाउँछ । त्यस्तै नेपालमा सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको संख्या १० मिलियन रहेको र सन् २०२० को जनवरी महिनासम्मको तथ्यांकलाई हेर्दा यो संख्या ३५ प्रतिशतले बढेको देखिन्छ । ईन्डेक्सका अनुसार २०२० को जनवरीसम्म नेपालमा मोवाइल प्रयोगकर्ताको संख्या ४२.८५ मिलियन रहेका थिए । यस्ता तथ्यांकहरूले नेपालमा ईन्टरनेटको सर्वव्यापी पहुँचलाई मात्रै देखाउदैन, यस्तो माध्यमबाट कसरी ठूलो समुदायसम्म आफ्नो कुरा पुर्याउन सकिन्छ भन्ने पनि बुझाउँछ । हुन त यी तथ्याङ्कले शहरी क्षेत्र भन्दा परको ग्रामीण समूदायको इन्टरनेट माथिको पँहुचबारे स्पष्ट चित्रण गर्न सकेको छैन । र ती क्षेत्रहरुमा शहरी क्षेत्र जत्तिकै इन्टरनेटको वितरण र पँहुच  भएको कुरा त अझ यकिन छैन ।

 

यद्यपी ईन्टरनेटको पहुंच भएका स्थानहरुमा भने सूचनाको प्रसार गर्न सजिलो मात्रै भएको छैन ।

परिचय सहित वा परिचय लुकाएर र जुनसुकै कुनामा बसेर पनि डिजिटल कन्टेन्ट उत्पादन र वितरण गर्न सकिने सुविधा भने छ । सँगसँगै यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यबारे अफवाहहरू पनि उत्तिकै फैलिने र सही सूचनाहरू गलत सूचनाका छाँयामा पर्ने खतरा पनि विद्यमान देखिन्छ ।

छद्म नामबाट संचालित हजारौँ फलोअर्स भएका फेसबुक पेज, ट्विटर अकाउण्ट, टिकटक, इन्स्टाग्राम र युट्युब च्यानलहरूबाट यौन तथा यौनिकताबारे सामाजका विद्यमान भ्रम र गलत बुझाईहरू प्रसार भईरहेको छ । यस्ता भ्रम र गलत सूचना छिटो र ठूलो जनसंख्यामाझ प्रसार हुँदा आवश्यक र सही सूचना नपाउने जोखिम बढिरहेको छ ।

यौन खुल्दुली, महिनावारी, उमेरसँगै हुने शारिरीक परिवर्तनबारे सही सूचना दिनु, बहसको दायरा फराकिलो बनाउने एउटा चुनौती छ भने यस्ता विषयबारे डिजिटल प्ल्याटर्फम मार्फत फैलिएका गलत सूचना चिर्नु अर्को चुनौती छ । यस्तो दोहोरो चुनौतीलाई कसरी समाना गर्ने र संस्थागत र जिम्मेवार डिजिटल प्ल्याटफर्महरूको प्रवद्र्धन कसरी गर्ने भन्ने जटिलता गुलाबी संवादले झेलिरहेको छ ।

तर विभिन्न चुनौतीका बाबजुद पनि हामीले प्राप्त गरेको सल्लाह, सुझाव र प्रतिक्रियाले भने सकारात्मक उर्जा दिएको छ । जसले गर्दा हामीले सुरुवात गरेको प्रयासलाई अझै सशक्त बनाउने अठोट लिएका छौं ।

हामीलाई सुन्नका लागि यस लिंकमा  जानुहोला ।

त्यस्तै गुलावी संवादसँग जोडिन आएका बाल तथा किशोर उमेर समूहको अनुभव श्रृंखला पढ्नका लागि www.gulabisambad.blogspot.com

साथै हामीसँग जोडिनका लागि तपाईँले निम्न माध्यममा सम्पर्क गर्न सक्नुहुनेछ ।
Facebook: www.facebook.com/gulabisambad
Instagram: GulabiSambad_ATeenageTalk
Twitter: @ATeenageTalk
Gmail: gulabisambad@gmail.com
Mobile: 9851227621 (Sabita Acharya), 9845636861 (Karuna Devkota)

अन्त्यमा, विभिन्न चुनौतीका बाबजुद पनि अनलाइन माध्यम भनेको युवा पुस्ता माझ सजिलो गरी पुग्ने र उनीहरुलाई आफ्नो पहिचान नखुलाई पनि अभिव्यक्त गर्न सहज बनाउन् सजिलो माध्यम भएकोले यसको प्रयोग गरी यौन र यौनिकताको छलफललाई अझ फराकिलो बनाउनु पर्ने आवश्यकता भने अझै कायम नै छ ।

 

banner of introduction to gulabi sambaad

 

 

 

 

 

 

 

ABOUT

Established in 2017, Body & Data works to enhance understanding and access to information on digital rights among women, queer people and minority groups where they are able to exercise their rights in a safe and just digital space. We work towards the vision of accessible, safe and just digital space for all, through cross movement building, facilitation for access to information, knowledge building and dissemination on digital rights in the context of Nepal.

CONTACT US

Sundarbasti - 6,Suryabinayak Municipality,Bhaktapur

communication@bodyanddata.org

+977 9808580398, +977 9844296157

Follow Us

ABOUT

Established in 2017, Body & Data works to enhance understanding and access to information on digital rights among women, queer people and minority groups where they are able to exercise their rights in a safe and just digital space. We work towards the vision of accessible, safe and just digital space for all, through cross movement building, facilitation for access to information, knowledge building and dissemination on digital rights in the context of Nepal

Categories

Contact Us

Sundarbasti - 6,Suryabinayak Municipality,Bhaktapur

communication@bodyanddata.org

+977 9808580398, +977 9844296157

Follow Us

Body & Data is hosted by Vision for Change