नेपाल प्रहरीले हालसालै ४ जना युट्युबरहरुलाई महिलाको चरित्र हत्या गरेको आरोपमा पक्राउ गरेको छ । उक्त सन्दर्भमा यस्तो खालको जटिल विषयलाई केही सामाजिक साँस्कृतिक परिवेश र यसको डिजिटल अधिकारसँगको अन्र्तसम्बन्धबारे केलाउदै हाम्रो आफ्नो टिप्पणी प्रस्तुत गर्न चाहन्छौं ।

 

क) युटुय्व पत्रकारिताको आयामहरु:

युट्युवले उपलब्ध गराएको शक्तिशाली प्ल्याटफर्म मार्फत् धेरैले आफ्नो रुची अनुसार विभिन्न विषयहरु पस्किने गर्छन् । जसमा धेरै युट्युवरहरुले व्यक्तिगत र पारिवारिक मामलाहरु नै रोज्ने गरेका छन् र त्यस्ता सामाग्री ले नै मान्छेको विशेष ध्यान पनि खिचेको पाइन्छ । यसरी युट्यब चलाउनुको पछाडी उनीहरुको उद्देश्य भनेको आर्थिक लाभ लिनु, चर्चित बन्नु र धेरै फलोवर्स बढाउनु हो ।

सँगसँगै उनीहरुले प्रस्तुत गर्ने विषय र त्यसको तरिका जस्तै प्रश्न सोध्ने ढाँचा, पितृसत्ता र पुरुषहरुकै पक्षपोषण गर्ने प्रवृत्ति इत्यादी हेर्दा उनीहरुको अर्को उद्देश्य भनेको समाजको पहरेदार बनेर विशेषगरी महिला र जो पहिल्यै देखि उत्पीडित छ त्यो वर्गलाई मोरल पुलिसिङ्ग मार्फत् तह लगाउनु पनि हो । यसरी हेर्दा उनीहरुले प्ल्याटफर्मलाई आफू अनूकुल प्रयोग  गरी पितृसत्तात्मक अभ्यासहरुलाई युट्युबमा समेत स्थापित गरीरहेका छन् ।

 

 

ख) चरित्रहत्या र एजेन्सीको विषय: महिला

समाजको पितृसत्तात्मक प्रबृत्तिले महिलाहरुको चरित्र र इज्जत उनीहरुको यौनिकतासँग जोडिदिएको छ । कुनै पनि हालतमा इज्जत फाल्न या चरित्रमा दाग लाग्नु हुदैन भन्दै परिवार र समाजले २४ घन्टै उनीहरुको निगरानी गर्छ । युटुयुवका सनसनीपूर्ण खोज तथा अन्र्तवार्तामा सजिलोगरी महिला र सीमान्तकृतलाई नै टार्गेट गरिने कारण पनि यही नै हो । किनकी यो विषय नै समाजले संवेदनशील मान्छ जसका कारण विवाद, दर्शक र कमाई उत्तिकै बटुल्न सकिन्छ । सँगसँगै कानुन र प्रहरीले पनि चरित्रहत्यालाई उसैगरी अपराधीकरण गरेको छ ।

यहाँनिर चरित्रहत्या गरेकै आरोपमा कसैलाई पक्राउ गर्नु कतिको जायज हो र भोली यसको प्रभाव कहाँसम्म पुग्न सक्छ भन्ने पनि हामीले सोच्नु पर्छ । किनभने चरित्रहत्याको आरोप लगाइराख्दा सतही रुपमा कसैले गरेको र कानुनले तोकिदिएको अपराधको पुष्टि गर्न त सजिलो हुन्छ । भोली कसैले अरुलाई यस्तो हैरानी दिने काम नगरुन् भनेर तर्साउन पनि सजिलो हुन्छ ।

जबकी चरित्र भन्ने विषय नैतीक मुल्यहरुसँग जोडिएर आएको निकै व्यापक र अस्पष्ट शब्द पनि हो । तर यही प्रक्रियाले फेरि पनि महिलाको चरित्र भनेको उसको यौनिकतासँग नै जोगाएर राख्नुपर्ने संरक्षणवादी सोचलाई नै मलजल पनि गरिरहेको हुन्छ ।

युटुयुब पत्रकार या कुनै दोस्रो पक्षले महिलाको यौनिकताको विषयलाई जुनसुकै तरिकाले प्रयोग गरी नाफा कमाइरहेको अवस्थामा उनीहरुबाट हुने चरित्रहत्यालाई अपराधीकरण गरिराख्दा यहाँनिर महिला स्वयम्ले आफ्नो एजेन्सीको प्रयोग गरी आफ्नै इच्छा र सहमतिमा त्यस्ता सामाग्रीको प्रकाशन र वितरण गर्दा पनि उत्तिकै मात्रामा अपराधीकरण हुने खतराको हामीले ख्याल गर्नु जरुरी छ ।

सँगसँगै चरित्रहत्याको आरोपमा २-४ जनालाई जेल पठाउदैमा राज्य र समाजको दायित्व पूरा हुदैन । न त चरित्र हत्या गरिएका महिलाले जीवन पर्यन्त भोग्ने आरोप या स्टिग्माहरु नै रोकिनेछन् ।

यस्ता पक्राउले गर्ने भनेको मूल पितृसत्तात्मक समस्याले समाज र महिलालाई पारेको असरबाट तत्कालको लागि बहसको विषयान्तर गर्नेमात्र हो । जरासम्म गएर यसको समाधान गर्नेतर्फ सम्बन्धितको ध्यान जान दिदैन ।  फेरि प्रहरी प्रशासनको विडम्बना चाहि यो छ कि उनीहरुले घरेलु हिंसाका मुद्धाहरुलाई भने व्यक्तिको ‘नीजि मामिला’ भन्दै घरभित्र नै त्यसलाई मिलाउन सल्लाह दिने गरेको उदाहरणहरु भेटिन्छन् ।

 

ग) युट्युवको अन्र्तनिहीत राजनीति

युट्युव आफै पनि महिला र लैगिंक तथा यौनिक विविधता भएका व्यक्तिहरु प्रति पक्षपाती छ । उनीहरुले आफ्नो इच्छा र मञ्जुरीमा बनाएका धेरै कन्टेन्टहरु ‘श्लीलता’ र ‘नैतीकता’को आधारमा युट्युवबाट झिकिने गरिन्छ । यो तमाम अन्य सोसल मिडियाको पनि नियति हो । जबकी महिला र सिमान्तकृतको मर्यादामा प्रत्यक्ष चोट पुर्याउने र हानी गर्ने अन्य पक्षले बनाएका कन्टेटहरु प्रति भने युट्युबले खासै मतलब राख्दैन । जबकी यस्ता मिडियामार्फत् प्रसारण हुने र पितृसत्तात्मक अभ्यासलाई नै बढावा दिने सामाग्रीहरुप्रति युट्युव पनि उत्तिकै जिम्मेवार हुनुपर्छ ।

 

घ) दर्शकहरुको जिम्मेवारी

महिला र सीमान्तकृत वर्गको मर्यादामा खलल पुर्याउने यस्तो कार्यमा पत्रकारहरु जत्तिकै यस्तो सामाग्री उत्सुकताका साथ उपभोग गर्ने दर्शक र समाज पनि उत्तिकै जिम्मेवार पक्ष हुन् ।

जबसम्म महिलाहरुको छनौट र एजेन्सीको सम्मान गर्न सक्ने समाज निर्माण हुदैन तबसम्म यस्ता समाग्रीहरुलाई कानुनले अपराधीकरण गर्ने तर केही व्यक्तिहरुले फेरी यीनै सामाग्री बनाइराख्ने र अन्यले उपभोग गरिराख्ने क्रम बन्द हुदैन ।

 

ङ) प्रहरी, राज्य र मानव अधिकारको बहस

प्रहरी र राज्य कानुनको जगमा अपराध न्युनीकरण र व्यबस्थापन गर्ने अधिकार पाएका पक्षहरु हुन् । तर कानुनहरु निरपेक्ष नभई सापेक्ष हुन्छन् र त्यसले समाजको मूलधारे चरित्रलाई बोकेको हुन्छ । हाम्रा कतिपय कानुनहरु पनि यो प्रबृत्तिबाट अछुतो छैन । अर्थात् हाम्रा कानुनहरु पितृसत्तात्मक चरित्रका छन् । त्यसैले यौनिकतासँग जोडिएको चरित्रलाई संवेदनशील विषय बनाई चरित्रहत्यालाई अपराधीकरण गरिएको हो । हाम्रा कानुनहरु विशेषगरी ‘नैतीकता’, ‘श्लीलता’को परम्परगत परिभाषाबाट चल्ने गर्छ । अपराध नियन्त्रणको पाटो एकातिर हुदाहुदै यस्तो प्रबृतिले विभिन्न मिडियामार्फत् प्रसारित हुने हाम्रो अभिव्यक्तिमाथि ‘अश्लीलता’, ‘नैतीकता’को आधारमा सेन्सरसीप लाग्न सक्ने सधै खतरा हुन्छ । हाम्रो अभिव्यक्ति अधिकार कुण्ठित हुनसक्छ । सूचनाको हक खुम्चिन सक्छ । जुन हाम्रो अनलाइन र अफलाइन मानवअधिकार कै आयामहरु हुन् । यसर्थ यसमा सबैजना चनाखो हुनु जरुरी छ ।

ABOUT

Established in 2017, Body & Data works to enhance understanding and access to information on digital rights among women, queer people and minority groups where they are able to exercise their rights in a safe and just digital space. We work towards the vision of accessible, safe and just digital space for all, through cross movement building, facilitation for access to information, knowledge building and dissemination on digital rights in the context of Nepal.

CONTACT US

Sundarbasti - 6,Suryabinayak Municipality,Bhaktapur

communication@bodyanddata.org

+977 9808580398, +977 9844296157

Follow Us

ABOUT

Established in 2017, Body & Data works to enhance understanding and access to information on digital rights among women, queer people and minority groups where they are able to exercise their rights in a safe and just digital space. We work towards the vision of accessible, safe and just digital space for all, through cross movement building, facilitation for access to information, knowledge building and dissemination on digital rights in the context of Nepal

Categories

Contact Us

Sundarbasti - 6,Suryabinayak Municipality,Bhaktapur

communication@bodyanddata.org

+977 9808580398, +977 9844296157

Follow Us

Body & Data is hosted by Vision for Change