लेखक – रीता बरामु

 

समाज

लामो कपाल पाल्ने र कानमा मुन्द्रा लाउने हजारभन्दा बढी केटालाई ‘चुल्ठेमुन्द्रे’ भन्दै प्रहरीले नियन्त्रणमा लिई कपाल काटिदिएको र मुन्द्रासमेत निकाल्न लगाएको घटना धेरै वर्ष भएको छैन । प्रहरीले त्यसरी नै होटेलको कोठाबाट जोडीहरू पक्रेर पनि दादागिरी देखाउने गर्छ । यता अदालत वा सरकारी कार्यालयहरूमा छोटा लुगा लाउनेलाई प्रवेशमा रोक लगाइएका खबर हामी बारम्बार सुन्छौँ ।

समृद्धि राईलाई बग्गीखानामा लुगाकै कारण गरिएको दुव्र्यवहार एउटा उदाहरण मान्न सकिन्छ । यी घटनालाई राज्यले नागरिकको स्वतन्त्र र सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक हनन गरेको उदाहरणका रूपमा हेर्न सकिन्छ । अर्को आँखाले हेर्ने हो भने मानिसको यौनिक अभिव्यक्तिमाथि राज्यको नियन्त्रण भन्नुपर्ने हुन्छ ।

सुन्दा अनौठो लाग्न सक्छ । कतिलाई यो कुरा नपच्ला पनि । तर, जति बहस वैचारिक अभिव्यक्तिबारे भएको छ त्यति यौनिक अभिव्यक्तिबारे भएको छैन । जुन अभिव्यक्ति अधिकार वा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताकै एउटा हिस्सा हो । हामीकहाँ अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता भनीराख्दा वैचारिक वा कलात्मक अभिव्यक्तिले मात्र प्रश्रय पाएको हुँदा यौनिकताको अभिव्यक्ति भने सधैँ छायामा पर्दै आएको छ ।

हुनत ‘यौन’ भन्ने शब्द जोडिनासाथ त्यो विषय स्वतः चर्चा वा विवादमा आइदिन्छ । त्यसो हुनाका विविध सामाजिक–सांस्कृतिक–आर्थिक कारण छन् । त्यतातिर नगई यहाँ यौनिकताको विषयमाथि केन्द्रित हुन खोजिएको छ । यौनिकतालाई मानिसले यौनको पर्यायवाचीका रूपमा बुझ्न सक्लान् । तर, यौनिकताको अर्थ केवल यौन होइन । यौनिकता एक बृहत् अवधारणा हो ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले यौनिकतालाई मानवीय जीवनको समग्रता भनेको छ । जसमा लैंगिक र यौनिक पहिचान, अभिमुखीकरण, प्रस्तुति, मानवीय इच्छा, प्रजननलगायतका कुरा पर्छन् । व्यक्तिले जैविक, मनोसामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, कानुनी र ऐतिहासिक पाटोसँग गर्ने अन्तक्र्रिया नै यौनिकताको आयाम हो । त्यसो हुँदा के लगाउने, कसरी प्रस्तुत हुने, कुन सामान खरिद गर्ने, कस्तो चलचित्र छनोट गर्ने, कस्तो साथी बनाउने वा के पेसा व्यवसाय अपनाउने वा नअपनाउनेजस्ता तमाम पक्षहरू व्यक्तिको यौनिकता र यौनिक अभिव्यक्तिभित्र पर्छ भन्दा अनुपयुक्त हुँदैन ।

यिनै अभिव्यक्तिमध्ये राज्य र समाजले राम्रो–नराम्रो, उचित–अनुचित, मर्यादित–अमर्यादितको लेबल लगाएर केहीलाई प्रश्रय दिन्छ केहीलाई नियन्त्रित गर्छ । यी सबै लेबल र परिभाषा भनेको को शक्तिशाली र नियम बनाउने स्थानमा छ भन्ने यथार्थबाटै निर्धारण हुने गर्छ । मुख्य कुरा त राज्य र समाजको पितृसत्तात्मक चरित्रसितै आएर जोडिन्छ ।
त्यसरी नै समाजले पनि कसैमाथि निगरानी, सेन्सरसिप, मोरल पोलिसी र आलोचनाका माध्यमबाट व्यक्तिको यौनिक अभिव्यक्तिमाथि नियन्त्रण लगाउने प्रयास गरिरहेकै छ । महिलाको छोटो र पुरुषको लामो कपाल समाजमा पाच्य हुँदैन । ट्याटु बनाउने, मुन्द्रा लाउने केटालाई ‘सुकुल–गुण्डा’ मानिन्छ । जब कि सुकिलामुकिला भेषमा कति अपराधीहरू खुलेआम घुमिरहेकै छन् । छोरीका लागि स्विकार्य कपडा बुहारीलाई वर्जित गरिन्छ । मेकअप गर्ने केटी नक्कली र नगर्नेचाहिँ सोमती भनिन्छ । उदेकलाग्दो कुरा के भने जे चलिआयो त्यसैलाई विनाप्रश्न पछ्याउँदै जाने मान्छेको नियति हो ।

इन्टरनेटमा नियन्त्रण 
हाम्रो अनलाइन उपस्थिति अफलाइनकै रेप्लिका हो भनिन्छ । इन्टरनेटमा पनि मानिसका यौनिक अभिव्यक्तिहरू प्रशस्त भेटिन्छन् । जसमा (मञ्जुरीसहित) व्यक्तिहरूबीच साटासाट हुने न्युड फोटो वा भिडियो मात्र पर्दैन । फेसबुक र इन्स्टाग्रामका भित्ताभरि चिटिक्क परेर, मुुसुक्क हाँसेर वा ‘पउट’ गरिएका सेल्फी, जोडीका फोटोहरूसमेत पर्छन् । आफ्ना पार्टनर वा साथीका निम्ति व्यक्त प्रेममय सन्देशहरू पर्छन् ।

टिकटकमा विभिन्न भावभंगीसहितका भिडियोहरू पर्छन् । महिनावारी, पाठेघर, यौनिक अभिमुखीकरणबारे बनाइएका मिम र ज्ञानमूलक सन्देश पर्छन् । यति भएपछि अरू उदाहरण नचाहिएला । तर, इन्टरनेटमा पनि जति वैचारिक अभिव्यक्तिलाई सजिलै लिइन्छ, त्यति यौनिक अभिव्यक्तिलाई रुचाइँदैन । इन्टरनेटमा पोखिएका त्यस्ता अभिव्यक्तिलाई निगरानी, सेन्सरसिप आदिबाट निरुत्साहित गर्ने प्रयास भइरहेकै छ । त्यसैले ट्विटरमा कसैले सेल्फी वा फोटोहरू पोस्ट गरेमा ट्विटरलाई पनि फेसबुक र इन्स्टाग्रामजस्तो बनाएको भनी अधिकांशलाई दुःख लाग्छ । इन्स्टाग्राममा न्युड फोटोहरू हेरी नग्नताले महिला सशक्तीकरण हुन्न भन्नेमा युवा जमात नै अघि आउँछन् ।

टिकटक प्रयोगकर्तालाई राम्रो भनेको त बिरलै मात्र देख्न–सुन्न पाइन्छ । सरोज तामाङ, तिर्सना बुढाथोकी, निकेश श्रेष्ठ आदि नाम यसको अग्रपंक्तिमा छन् । यी नामहरूमध्ये केहीलाई उनीहरूको यौनिक अभिव्यक्तिकै कारण धेरै गाली आउने गर्छ । धेरैलाई टिकटक चलाउनेहरू नौटंकी वा ‘एटेन्सन सिकर’ लाग्छ । बौद्धिक अध्येताहरू पनि समयको बर्बादी वा मनोरोगको लक्षणतिर लगेर बहस जोडिहाल्छन् ।

त्यसो भन्नुको मतलव सामाजिक सञ्जालमा अपलोड हुने चिज सबै राम्रा छन् भन्ने होइन । अरूले थाहा नपाई खिचिएका, अरूको मञ्जुरीविना पोस्ट गरिएका, सामाजिक व्यवस्थाभित्र हेपिएका व्यक्ति वा समुदायबारे मजाक गरिएका थुप्रै भिडियो, मिम इत्यादि त्यहाँ भेटिन्छन् । यस्ता प्रकृतिका अभिव्यक्ति पक्कै पनि समस्यायुक्त छन् ।

तर, हरेक अभिव्यक्ति वाइयात मानिनु, समयको बर्बादी वा एटेन्सनको भोक भनिनु भने जायज होइन । इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको मानसिक स्वास्थ्यको बहस फेरि अर्कै पाटो हो । एउटा व्यक्तिले आफ्नो समय कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने जिम्मेवारी आफैँ लिन्छ र लिन सक्छ । चाहे १५ सेकेन्डकै टिकटक भिडियो बनाएर, होस् वा दिनको १५ वटा सेल्फी पोस्ट गरेर । यो मोरल पोलिसिङ गरिनुपर्ने विषय होइन । बरु ती कसैको यौनिक अभिव्यक्ति या व्यक्तिगत छनोट मान्न भने सकिन्छ ।

यता फेसबुक, इन्स्टाग्रामजस्ता ठूला कर्पोरेटहरूको पनि त्यस्तै नियन्त्रणमुखी चरित्र छ । किनभने ती कर्पोरेटहरू जन्माउने र सञ्चालन गर्नेहरू पनि प्रचलित सामाजिकीकरणबाटै आएका हुन् । त्यसैले त फेसबुकजस्ता एपका कम्युनिटी गाइडलाइन (सामुदायिक निर्देशिका)भित्र महिला, लैंगिक तथा यौनिक अल्पसंख्यकसँग सम्बन्धित कतिपय विषय अश्लीलताको सूचीभित्र पारिइन्छन् ।

पोर्न सामग्रीहरू वर्जित गरिँदा कतिपय प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी लेख, चित्रहरूका वेबसाइटसमेत बन्द भएका छन्, जसले मानिसको सूचनाको हक कुण्ठित गरेको छ

विशेषगरी महिनावारीका रगत, महिलाका स्तन र मुन्टा देखिएको फोटो पनि ती कम्पनीले अश्लील मानी हटाउने गर्छ । पुरुष स्तनका लागि उसको खास नियन्त्रण छैन, तर महिलाको शरीरका लागि भने छ । त्यसैको विरोधमा केहीअघि मात्र फेसबुकको मुख्य कार्यालयमा ‘फ्री द निप्पल’ अभियान चलाइएको हामीमध्ये कतिले थाहा पायौँ पनि होला ।
इन्टरनेटमा यौनिक अभिव्यक्ति नियन्त्रण गर्न राज्य अझ एक कदम अगाडि छ । बलात्कारलाई बढावा दिएको बहानामा उसले पोर्न साइटहरू बन्द गरेको धेरै भइसक्यो । केहीअघि जारी भएको सूचना प्रविधि ऐनका प्रावधान पनि त्यस्तै छन् । ऐनले अश्लील सामग्रीको उत्पादन, संकलन, उपलब्ध रहेको जानकारी संप्रेषण गर्न, देखाउन, वितरण गर्न, प्रकाशन, प्रदर्शन गर्न, प्रसार गर्न वा बिक्री गर्न वा सञ्चय गर्ने कार्यलाई निषेध गरेको छ ।

पहिलो कुरा त श्लील र अश्लीलताको परिभाषा नै हरेक चेतनशील मान्छेका लागि ढोँगी र हाँस्यास्पद लाग्छ । दोस्रो सोलोढोलो कानुनले समस्याको सम्बोधन हुँदैन । ऐनकै कुरा गर्ने हो भने कसैको मञ्जुरीविना खिचिने सामग्री प्रसारण गर्नु अपराध नै हो । मञ्जुरीमै खिचेर पनि विनामञ्जुरी प्रसारण गरिने सामग्रीको पनि अपराधीकरण हुनुपर्छ । तर, ऐनले मञ्जुरीमै खिचिएको अन्तरंग फोटो वा भिडियोहरू रेकर्ड वा प्रसार गर्ने कामलाई पनि कानुनी दायराभित्र ल्याएको छ । जुन व्यक्तिको नितान्त यौनिक अभिव्यक्ति हो । त्यसलाई राज्यले अश्लील र आपराधिक गतिविधि मान्नु भनेको यौनिक अभिव्यक्तिको नियन्त्रण हो ।

हाम्रोजस्तो देशमा यौनका कुरा जोडिनासाथ समाज र राज्यले अश्लील र अमर्यादित क्रियाकलापको बिल्ला लगाइहाल्छ । जहाँ यौनशिक्षा भनेको प्रजनन स्वास्थ्यको ज्ञानमा मात्र सीमित छ, त्यहाँ खुला रूपले यौनको कुरा गर्नु सामाजिक मर्यादालाई कुल्चिनुबराबर हो । यद्यपि महिला तथा लैंगिक यौनिक अल्पसंख्यकमाथि हुने यौनशोषण, उत्पीडन र बलात्कारले नभत्किएको सामाजिक मर्यादा सहमतिमा हुने यौन र सामग्री आदानप्रदानले भत्किने सोच्नु कति विडम्बनाको कुरा होला ? तर, राज्यलाई त पोर्न सामग्री वर्जित गरेर सबै समस्याको हल गरेँ भन्ने लाग्छ ।

पोर्न वर्जित हुँदा धेरै अधिकारकर्मीहरू चुप बस्नु वा सहमत हुनु पनि अर्को विडम्बना हो । त्यसो हुनु भनेको व्यक्तिको यौनिक अभिव्यक्तिलाई राज्यले नियन्त्रण गर्नुको अन्तर्य नबुझ्नु हो । शासकहरूकै विचारले निर्देशित हुनु र उनीहरूकै भाषा बोल्नुबराबर हो । अनि राज्यको नियन्त्रणमुखी चरित्रको पक्षपाती पनि हुनु हो । यता यौनिक अभिव्यक्तिमा नियन्त्रण हुँदा सहमत हुने अधिकारकर्मीहरू वैचारिक वा राजनीतिक अभिव्यक्तिमा लगाम लाग्दा कुन धरातलमा बसेर बोल्न सक्छन् । त्यो उनीहरू नै जानून् ।

नियन्त्रणको असर
दक्षिण एसियाली देशहरूमा यौनशिक्षा भनेको खाली प्रजनन स्वास्थ्यको वरिपरि सीमित छ । जुन काफी हुँदै होइन । न त हामीकहाँ स्कुल र परिवारभित्र खुलेर कुरा गर्ने वातावरण नै छ । यस्तोमा मानिसहरूका लागि इन्टरनेट प्रभावकारी र अन्तिम विकल्प हुने गर्छ । पोर्न सामग्रीहरू वर्जित गरिँदा कतिपय प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी लेख, चित्रहरूका वेबसाइटसमेत बन्द भएका छन् । जसले मानिसको सूचनाको हकलाई कुण्ठित गरेको छ । सार्वजनिक ज्ञान र बहसमा त्यति पहुँच नहुने महिला तथा सीमान्तकृत वर्गलाई नै यसको ज्यादा असर पर्ने हो ।

यौन प्राकृतिक क्रियाकलाप भएकाले डिजिटल माध्यममा अभिव्यक्त हुनु स्वाभाविक हो । देशको आम्दानीको ठूलो हिस्सा रेमिट्यान्सले धानेको देशमा वैदेशिक रोजगारमा जाने जोडीहरूले आफ्नो सम्बन्ध सुमधुर बनाउन पार्टनरसँग अन्तरंग फोटो वा भिडियो सेयर गर्नु पनि एउटा विकल्प हो । तर, मञ्जुरी भईकन पनि यस्तो काम अपराधीकरण गरिँदा व्यक्तिको यौनिक अभिव्यक्ति कुण्ठित हुन पुग्छ ।

आफ्नै मर्जीले गर्ने भर्चुअल सेक्स, फोटो आदानप्रदान, सेक्सटिङ इत्यादिलाई नियन्त्रण गरिँदा यौन सधैँ ट्याबुको विषय भइरहने निश्चित छ । फलस्वरूप पार्टनरहरूबीच खुला रूपले संवाद हुन नसक्ने, यौनिक सम्बन्धहरूमा शक्ति असन्तुलन कायम रहिरहने हुन्छ । नियन्त्रणकै कारण मानिसहरूले आफ्नो यौनिकता अभिव्यक्त गर्न छाड्ने भन्ने हुन्न । त्यसो हुँदा कसैमाथि डिजिटल यौनहिंसा भएमा ‘त्यसलाई बढी भएर किन फोटो पठाउनुपर्‍यो’ भन्दै भिक्टिम ब्लेमिङकै संस्कृतिले प्रश्रय पाउँछ । न्याय पाउने र समानतामा आधारित समाज बन्ने कुरा बस एउटा जोक बनेर रहला ।

अतः व्यक्तिको मञ्जुरी, इच्छा र स्वतन्त्रताजस्ता कुरालाई सम्मान गर्दै यौनिक अभिव्यक्ति पनि अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताभित्रकै र वैचारिक अभिव्यक्तिजत्तिकै महत्वपूर्ण मानवअधिकारको पक्ष हो भन्ने मान्यता स्थापित हुनुपर्छ ।

नया पत्रिकामा पहिलो प्रकाशित भएको

 

ABOUT

Established in 2017, Body & Data works to enhance understanding and access to information on digital rights among women, queer people and minority groups where they are able to exercise their rights in a safe and just digital space. We work towards the vision of accessible, safe and just digital space for all, through cross movement building, facilitation for access to information, knowledge building and dissemination on digital rights in the context of Nepal.

CONTACT US

Sundarbasti - 6,Suryabinayak Municipality,Bhaktapur

communication@bodyanddata.org

+977 9808580398, +977 9844296157

Follow Us

ABOUT

Established in 2017, Body & Data works to enhance understanding and access to information on digital rights among women, queer people and minority groups where they are able to exercise their rights in a safe and just digital space. We work towards the vision of accessible, safe and just digital space for all, through cross movement building, facilitation for access to information, knowledge building and dissemination on digital rights in the context of Nepal

Categories

Contact Us

Sundarbasti - 6,Suryabinayak Municipality,Bhaktapur

communication@bodyanddata.org

+977 9808580398, +977 9844296157

Follow Us

Body & Data is hosted by Vision for Change